ТҮРКІСТАНДА ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИДІҢ «ДИУАНИ ХИКМЕТ» КӨНЕ ҚОЛЖАЗБАСЫ ТАБЫЛДЫ: ТАРИХИ ЖӘНЕ РУХАНИ МАҢЫЗЫ

Түркістан облысы, Сауран ауданы тарих пен мәдениетке бай өңір ретінде танымал. Сол өңірде Қазақстандағы ең көне рухани жәдігерлердің бірі – Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани Хикмет» қолжазбасы табылды. Ғалымдардың дерегінше, бұл қолжазба 1834 жылы жазылған және қазіргі таңда еліміздегі ең көне хикмет жинағы болып отыр. Жәдігер «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына тапсырылып, ғылыми айналымға енгізілді. Бұл маңызды жаңалық туралы «Ясауитану» ғылыми орталығының басшысы Сайпулла Моллақанағатұлы арнайы брифингте мәлімдеді.

Қолжазбаның табылу тарихы

Аталған қолжазбаға саурандық Еркін Сапаровтың бастамасымен қол жеткізілген. Бірнеше көне кітаптар Еркін ақсақалдың туысы Алимжан Рамазанұлының шаңырағында бабалардан мұра болып сақталып келген. Нәтижесінде жалпы саны 17 қолжазба мен сирек кітаптар алынды. Солардың ішінде бір қолжазбаның Қожа Ахмет Ясауидің хикметтер жинағы екендігі анықталып отыр. Кітаптың қағазы қалың, мұқабасында таңбасы бар, араб-персия тілдерінде, шағатай дәстүріне сай жазылған. Жинақ жалпы саны 120 хикметтен тұрады, олардың 39-ы бұрын-соңды кездеспеген, бұл өз кезегінде ғылыми қауымдастық үшін ерекше құндылыққа ие.

Сайпулла Моллақанағатұлының айтуынша, бұл қолжазбаны табу – ұлттық рухани мұраны сақтаудағы маңызды оқиға. Хикметтердің мазмұны терең философиялық, этикалық және моральдық бағытта қалыптасқан. Олар адамгершілік, әділдік, имандылық жолдарын көрсетіп, қоғамдағы әлеуметтік тәртіп пен рухани тәрбиеге септігін тигізеді. Бұған дейін кездеспеген 39 хикмет Ясауидің шығармашылық ой-өрісін толық ашуға мүмкіндік беріп, зерттеушілер үшін ерекше құнды дерек көзі болып отыр.

Ғылыми орталықтың рөлі

«Ясауитану» ғылыми орталығы 2025 жылы Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тікелей тапсырмасымен «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығының базасында құрылған. Брифингке қатысқан орталықтың жауапты хатшысы Гаухар Пірімқұлованың айтуынша, қазіргі таңда орталықта Қожа Ахмет Ясауи зерттеулеріне байланысты 25 кітап, 30 «Диуани Хикмет» қолжазбасы және басқа да ғылыми дүниелер сақтаулы. Ғылыми орталықтың басты мақсаты – Ясауидің шығармашылығын зерттеу, тарихи деректерді сақтау және оларды ғылыми айналымға енгізу.

Орталық зерттеушілері қолжазбаны талдауға кірісіп, оның жазылу дәстүрі, тілдік ерекшелігі, мазмұндық құрылымы бойынша толық сипаттама жасап жатыр. Қолжазбаның араб-персия тілінде жазылуы, шағатай дәстүріне сай келуі, әрбір хикметтің өзіндік риторикалық құрылымы мен философиялық ойы бар екенін көрсетеді. Бұл зерттеу Ясауи дәстүрін тереңірек түсінуге, сондай-ақ Қазақстанның ортағасырлық әдебиеті мен рухани мәдениетін жан-жақты зерделеуге мүмкіндік береді.

Хикметтердің рухани мәні

Қолжазбадағы хикметтер тек діни немесе философиялық мәтін ғана емес, сонымен қатар адам өміріне, қоғамдағы моральдық және этикалық нормаларға бағытталған нақты жолдаулар. Олар әрбір адамға өзінің мінез-құлқын түзеуге, әділдік пен имандылыққа ұмтылуға, қоғамдағы өзара сыйластық пен үйлесімділікті сақтауға арналған. Хикметтерде адамның рухани жетілуі, моральдық жауапкершілігі, әлеуметтік әділдікке ұмтылысы және жан-жақты білімге ұмтылысы басты тақырып болып табылады.

Зерттеушілердің айтуынша, бұрын-соңды кездеспеген 39 хикмет Ясауидің шығармашылық ой-өрісін кеңейтіп, тарихи кезеңдегі діни-философиялық ойларды толық зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл хикметтер қоғамдағы рухани тәрбие мен мәдени құндылықтарды қалыптастыруда ерекше рөл атқара алады.

Қолжазбаны сақтау және ғылыми айналымға енгізу

Қолжазбаны музей қорына тапсырғаннан кейін, оны арнайы климаттық жағдайда сақтау жұмыстары басталды. Қолжазббаны сақтау үшін температура мен ылғалдылық режимдері қатаң бақыланады, арнайы қаптамалар мен қорғаныс құралдары пайдаланылады. Сонымен қатар, құнды жәдігердің электрондық көшірмесін жасап, зерттеушілер мен студенттерге қолжетімді ету жоспарланған. Бұл қадам ғылыми айналымға енгізу ғана емес, сонымен қатар қоғамдық таным мен мәдени мұраны сақтау мақсатында жүзеге асырылады.

Музей қызметкерлері мен ғылыми орталық мамандары қолжазбаны сақтаудың халықаралық стандарттарына сай жұмыс жүргізіп жатыр. Олардың мақсаты – хикметтердің мазмұнын зерттеп қана қоймай, оны келер ұрпаққа жеткізу, Қазақстанның рухани мәдениеті мен тарихи мұрасын насихаттау.

Ғылыми зерттеу мүмкіндіктері

Қолжазбаның табылуы жаңа зерттеу бағыттарын ашты. Ғалымдар үшін бұл – Ясауидің шығармашылығын зерттеуде, шағатай дәуіріндегі тілдік және әдеби дәстүрлерді зерделеуде, діни-философиялық мәтіндерді салыстырмалы талдауда таптырмас дерек көзі. Хикметтердің мазмұнын талдау арқылы, тарихи контекст, әлеуметтік-мәдени жағдай, рухани құндылықтар мен Ясауидің замандастарына берген үлесі толық көрінеді.

Сонымен қатар, бұл қолжазба заманауи мәдениеттану, әдебиеттану және философия салаларында жаңа бағыттарды дамытуға мүмкіндік береді. Ғалымдар хикметтердің мазмұнын қазіргі қоғамдағы рухани тәрбие, адамгершілік қағидаттары мен моральдық құндылықтармен салыстыра отырып зерттеуге ниет білдіріп отыр.

Қоғамдық мәні және рухани тәрбиедегі рөлі

Қолжазбаның табылуы тек ғылыми қауымдастық үшін емес, жалпы қоғам үшін де маңызды оқиға болып отыр. Хикметтер адам өмірінде моральдық бағдар береді, рухани тәрбие мен мәдени құндылықтарды қалыптастырады. Бұл жәдігерді зерттеу арқылы жастар арасында ұлттық сана, тарихи дәстүрлерді құрметтеу, рухани және адамгершілік тәрбиені насихаттау мүмкіндігі артады.

Қолжазбаны зерттеу барысында мектептер мен университеттердің ғылыми-зерттеу топтары, студенттер мен магистранттар қатыса алады. Электрондық көшірмелерді пайдалану арқылы хикметтерді оқу, талдау және ғылыми айналымға енгізу жеңілдейді. Бұл қадам тарихи және рухани мұраны сақтау, оны қоғамға таныстыру мақсатында аса маңызды.

Қорытынды

Түркістан облысы, Сауран ауданында табылған Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани Хикмет» көне қолжазбасы ел тарихы мен мәдениетіне қосылған маңызды жаңалық болып отыр. Бұл жәдігердің ғылыми, рухани, тарихи және мәдени маңызы зор. Хикметтердің зерттелуі арқылы Қазақстандағы ортағасырлық әдебиет пен рухани мұра толық зерделенеді. Сонымен қатар, жаңа зерттеулер Ясауидің ой-пікірін, философиялық көзқарасын және замандастары үшін рөлін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Қолжазба ғылыми айналымға енгізіліп, музей қорында сақталатын болады. Оның электрондық көшірмесі жасалып, зерттеушілер мен жалпы қоғам үшін қолжетімді болады. Бұл қадам тарихи деректерді сақтау, қоғамдағы рухани мәдениетті дамыту және келер ұрпаққа ұлттық мұраны жеткізу бағытындағы маңызды шара ретінде бағаланады.

Осылайша, Түркістандағы «Диуани Хикмет» қолжазбасының табылуы еліміздің рухани мұрасына қосылған ерекше оқиға болып, ғылыми және қоғамдық ортада зор қызығушылық тудырып отыр. Ғалымдар мен музей қызметкерлері бұл жәдігерді терең зерттеп, келер ұрпаққа аманат ретінде жеткізу жолында ауқымды жұмыстар жүргізіп жатыр.